Psychopaten

Door de ontwikkelingen rond het proces van Holleeder, waarbij hij door zijn eigen familie als psychopaat bestempeld werd, wil ik trachten hier iets zinnigs over te zeggen. Weliswaar ben ik een leek, maar door het werk van een familielid en de mogelijkheid hierover veel op te zoeken durf ik het toch aan om daar iets over te zeggen. Het eerste wat de algemene opvatting is bij het horen van het woord psychopaat, is dat onmiddellijk gedacht wordt aan de ergste vorm van dit begrip, nl. een kille moordmachine die geen emotie kent en er alleen maar op uit is om alles om hem heen kapot te maken. Dit komt merendeels door de aandacht op een fictief persoon als Hannibal Lecter, of personen als Jack the Ripper of Marc Dutroux. Gelukkig zijn er daar niet zo heel veel van, echter zoals bij alle andere psychische afwijkingen is er bij psychopaten ook een heel scala aan graduaties. Eerst even de term psychopathische persoonlijkheidsstoornis, dit is een benaming evenals de sociopathische persoonlijkheidsstoornis die vroeger hieraan gegeven werden. Tegenwoordig noemt men dit antisociale persoonlijkheidsstoornis, het betreft een stoornis waarbij de gewetensfunctie welke zich in de baby- en peuterfase ontwikkelt, achterblijft of geheel niet tot stand komt. Termen met psycho- of sociopatische samenhang worden alleen ter illustratie gebruikt voor mensen bij wie de stoornis zich heeft ontwikkeld met criminele, vaak geweldadige aspecten. De kenmerken van deze stoornis worden beoordeeld aan de hand van agressief narcisme en een sociaal afwijkende levensstijl, de verminderde of zelfs volledige afwezigheid van empathie, de emotie om schuld of wroeging te voelen,omdat zij niet kunnen empathiseren met anderen; dat wil zeggen dat het inlevingsvermogen en het vermogen om zich in een ander te verplaatsen verminderd aanwezig is of geheel ontbreekt. Het uit zich vooral door versterkt egocentrisch gedrag, waarbij het eigenbelang vaak of altijd boven dat van anderen prevaleert. Dit kan op een duidelijk zichtbare wijze gebeuren, maar het komt ook voor dat zo’n persoon zich aardig en sociaalvoelend voordoet. Dit aangeleerde sociaal wenselijke gedrag komt niet uit eigen emotie maar is puur rationeel meestal om daar zelf weer beter van te worden. Toch kan het sociaal wenselijke gedrag ook aangewend worden op manieren die ertoe leiden dat de persoon dermate socialiseert, dat hoewel van genezing geen sprake is, het aangeleerde gedrag als copieermechanisme de patiënt een leven laat leiden dat zeer nauw overeenkomt met dat van een gezond persoon. Een heel specifiek verschijnsel in bepaalde gevallen is het ziekelijk liegen. Zo iemand kan een uitgebreid web van leugens vertellen om daar later zijn voordeel mee te kunnen doen. Hij kan bijvoorbeeld iemand financieel voordeel of romantiek in het vooruitzicht stellen, terwijl het verantwoordelijkheidsgevoel om aan de geschapen verwachtingen te voldoen volledig ontbreekt. Het komt voor dat het liegen zodanig een tweede natuur geworden is, dat de persoon in kwestie liegt, terwijl deze er geen concreet plan of doel voor heeft. Opvallend is voorts dat hij zich enerzijds in de slachtofferrol kan opstellen en anderzijds zich voor kan doen als iemand met succes. Vele oplichters vertonen dit gedrag, alhoewel zij niet echt iemand dood maken, zijn zij net zo psychopatisch als de moordenaars, je zou het een mildere vorm kunnen noemen. De oorzaken voor deze stoornis worden in 3 groepen verdeeld, te weten:

Ontwikkelingsstoornis (emotionele verwaarlozing) Door een opvoeding waarin geborgenheid en genegenheid, met name in de baby- en peuterfase, onvoldoende aanwezig is, kan er een persoonlijkheidsstructuur ontstaan waarin de socialisatie onvoldoende is en het ik-gevoel (egocentrisme) op de voorgrond komt te staan.


Organische oorzaak. Hersenontsteking, hersenvliesontsteking en andere ernstige hersenbeschadigingen door ongelukken of vergiftigingen door een verslavingsziekte, kunnen tot een zodanige karakterverandering leiden dat een verpsychopathiseerde persoonlijkheid ontstaat.


Erfelijkheid. In bepaalde situaties kan gedacht worden dat psychopathie mede een erfelijke oorzaak heeft. Welke beschadiging of afwijking in de structuur van hersencellen hierbij een rol speelt, is onvoldoende bekend.

Prognose

Voor zover bekend zijn er geen succesvolle behandelmethoden voor een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Er zijn daarentegen sterke aanwijzingen dat het therapeutisch “behandelen” van de patiënt hem of haar juist de gelegenheid geeft zijn of haar antisociale vaardigheden te verbeteren, die dan weer ‘misbruikt’ kunnen worden.

Manipulatie is eveneens een kenmerk van dit gedrag, denk hierbij aan Holleeder die zelf voorzover bekend niemand gedood heeft maar anderen zodanig langs slinkse wegen wist te beïnvloeden dat zij het deden of lieten doen, hierdoor bleef hijzelf uit beeld. Zelfs de publieke opinie en sommige pers waren geneigd hem als een ‘knuffel’ crimineel te zien. Nieuwe Revue heeft hem zelfs als columnist gehad. Opmerkelijk is ook dat veel mensen hem een aimabel man vonden in de omgang. Goed dat een en ander nu bekend is. Waarmee maar weer eens duidelijk is geworden hoe dit soort figuren in staat zijn om hele volksstammen om de tuin te leiden.

A.L. Duscees