Verlichting,
het enige wapen tegen terrorisme.

Na
Parijs kan het niet anders dan dat ook ik daar aandacht aan besteed.
Er is inmiddels al veel over gezegd en het heeft geen zin daar alles
nog eens van te herhalen, vandaar dat ik een poging doe om wat verder
dan over de huidige bestrijding van het terrorisme na te denken.

In
de meeste gevallen ontstaat terrorisme uit godsdienstige opvattingen,
soms uit politieke ideologieën. In onze tijd is het eerste volop aan
de hand, de excessen van dit terrorisme benoemen we als barbaars en
achterlijk. Indertijd ook al gezegd door Pim Fortuin. Achterlijk in
de zin van achterlopend op onze westerse maatschappij. Dat
achterlopen beslaat een aantal honderden jaren. Ik heb het dan over
‘de Verlichting’ die bij ons in de 18e eeuw ontstond en haar vorm
kreeg. Om de denkbeelden en ideeën van het huidige terrorisme uit te
bannen is binnen die wereld ook een Verlichting nodig. Intellectuele
en cultureel-filosofische moslims zouden moeten opstaan zoals dat bij
ons is gebeurd, maar ook dan zal het nog lang duren voordat
tolerantie en menselijke vrijheden daar gemeengoed zijn geworden. Ik
heb het dan met name over de landen in het Midden-Oosten, in het
Westen zijn er gelukkig al vele moslims die onze vrijheden en
democratie omarmen, zoals o.a. Aboutaleb. Om zoals ik dat wel vaker
doe iets meer inhoud aan mijn verhaal over de Verlichting te geven
heb ik daarvoor Wikipedia geraadpleegd.

Onze
Verlichting, ten onrechte ook wel eens Renaissance genoemd, dit was
een heel andere periode, ontstond doordat er een culturele stroming
of beweging kwam van intellectuelen met als doel de rede en de
filosofie te bevorderen, wetenschap, ontstaan vanuit de rede, begon
het bijgeloof, het misbruik van kerk en staat, alsmede de
intolerantie te bestrijden en kwam op voor zekere grondrechten. Wij
zien deze Verlichting thans als een van de pijlers van de westerse
beschaving en was de aanleiding tot individualisering, emancipatie,
feminisme, secularisering en globalisering. De mensenrechten en
burgerrechten vinden daarin hun wortels. De Verlichting kent zowel
een kritische als constructieve kant. De kritiek behelst het
geïnstitutionaliseerde geloof en de onredelijkheid.

De constructieve
kant zoekt naar kennis en nieuwe samenlevingsvormen met als ideaal
rechtvaardigheid en democratie. Een van de eerste kritieken op de
religie kwam van de Iers-Britse denker Toland die beweerde dat de
Bijbel een gedeeltelijke vervalsing was en dat de kerk het volk
misleidde. Verder werd het geloof in kometen die onheil voorspelden
doorgeprikt en werd met de heksenprocessen hetzelfde gedaan. De voor
ons bekende Spinoza was een van de eersten die zei dat de religies
historische fenomenen waren maar niet berustten op iets absoluuts. De
meeste Verlichtingsdenkers uit die periode bleven zelf wel gelovig
maar werden toen toch als atheïsten gezien. In een latere periode
moderniseerde de religie zich, verloor haar centrale plaats en werd
niet meer gezien als obstakel voor vooruitgang. Toch heeft dit bij
ons ook honderden jaren geduurd vooraleer al deze ideeën
geëffectueerd zouden worden, denk o.a. aan het vrouwenkiesrecht of
het verbieden van bepaalde lectuur door de kerk, in 1966 pas werd de
lijst met verboden boeken, die tot 1948 was bijgewerkt, opgeheven
binnen de R.K. Kerk. Grote veranderingen vonden ook plaats in de
jaren zestig van de vorige eeuw, waar zoals je zou kunnen zeggen het
gewone volk de Verlichtingsideeën zich eigen maakte, niet in het
minst omdat verdere scholing door de leerplichtwet, meer kennis bij
het volk had gebracht. Dit laatste zou ook binnen de Islam moeten
gebeuren, de middeleeuwse ideeën over de absoluutheid van hun
geschriften en de soms radicale opvattingen die daaruit voortkomen,
kunnen ook daar alleen bestreden en eventueel veranderd worden door
de rede, zodat ook daar het besef dat de mens meester is over zijn
eigen lot kan doordringen en mens- en burgerrechten tot een open en
maakbare maatschappij kunnen leiden. Een van de laatsten welke als
een grote Verlichter wordt gezien is Immanuel Kant, hij benoemde de
Verlichting als volgt: Verlichting is het uittreden van de mens uit
de onmondigheid die hij aan zichzelf te wijten heeft.

Onmondigheid is
het onvermogen zich van zijn verstand te bedienen zonder leiding van
een ander. Het is geen gebrek aan verstand, maar een gebrek aan moed
en het blind vasthouden aan overgeleverde waarden. De zinspreuk van
de Verlichting is: “durf je van je eigen verstand te bedienen.”
Al met al kan geconstateerd worden dat het in de moslimwereld nog
heel lang kan duren vooraleer ook daar een soort Verlichting de
maatschappij gaat bepalen. Er zijn wel denkers binnen die wereld met
dit soort ideeën, maar die wonen bijna allemaal in het westen omdat
ze in hun eigen land hun leven niet zeker zijn. Een bekende naam is
Rushdi, maar er zijn er meer. Vooralsnog zullen radicale krachten er
alles aan doen om hen tot zwijgen te brengen. Betekent dit overigens
dat die godsdienst helemaal moet verdwijnen ? Nee, dat hoeft niet,
kijk in onze maatschappij, waar godsdienstvrijheid is, maar deze
godsdienst niet meer het leven bepaalt zoals vroeger.

Het blijven
vasthouden aan de eeuwenlang overgeleverde ideeën van de godsdienst,
noem ikzelf altijd: Sinterklaas voor volwassenen. En dat is zeker
niet altijd een feest. Straffen als je stout geweest was zijn bij het
kinderfeest inmiddels verdwenen, maar niet bij het geloof. Ik hoef
dit denk ik niet uit te leggen, zeker daar waar zijn ‘knechten’ op
aarde water prediken en zelf wijn drinken om deze metafoor maar eens
te gebruiken. Zij die geloven mogen dat zolang ze dit de rest van de
mensheid maar niet opleggen. Hopelijk zal ook daar eens dat besef
doordringen maar dat ga ik waarschijnlijk niet meer meemaken.

A.L.
Duscees