De
pijn van verandering

De
meeste mensen voelen zich het best bij stabiliteit en zekerheid,
veranderingen kunnen onzekerheid met zich meebrengen, dat ervaren kan
worden als pijn. Een nieuwe werkplek door reorganisatie, geeft in
veel gevallen een hoop stampei binnen zo’n organisatie en kan zelfs
tot stakingen leiden. Ook op maatschappelijk vlak zien we dat
veranderingen vaak gepaard gaan met pijn binnen de samenleving. Bij
de huidige zwarte pietendiscussie zien we hetzelfde gebeuren, daarom
wil ik, al was ik in eerste instantie helemaal niet van plan me
daarin te mengen, na Gouda en de reacties daarop, daarover toch wat
kwijt.

Is
Sinterklaas nu een traditie, een cultuur, of allebei ?

Traditie
is volgens Wikipedia, “een gebruik of gewoonte die van de ene
generatie op de andere wordt doorgegeven (overgeleverd). Zij kunnen
als waardevol worden beschouwd en boven alle kritiek verheven, maar
ook als conservatisme dat remmend werkt op de vooruitgang. Hoewel ze
statisch lijken te zijn, veranderen en vernieuwen ze zich
voortdurend. De functie van tradities binnen een samenleving is het
in stand houden van een maatschappelijke stabiliteit en nationale
éénheid.Cultuur, beter nog cultureel erfgoed laat zien waar we
vandaan komen, hieronder vallen onder andere monumenten, maar ook
immateriële zaken zoals sommige tradities. Volksgewoonten
(tradities) zoals volksmuziek, volksdansen, klederdracht, religieuze
rituelen zijn onderwerp van cultureel erfgoed”.

In
die zin is het Sinterklaasfeest een traditie wat ook als cultureel
erfgoed gezien kan worden. Toch zijn tradities voortdurend aan
verandering onderhevig. Wat te denken van de roe en de zak, door
veranderde inzichten ten aanzien van de opvoeding zijn deze elementen
verdwenen. Maar ook het tegenovergestelde gebeurt, bij de intocht in
Almere las ik dat er zwarte pieten waren die zich op Segways
verplaatsten. Uit een onderzoek naar dynamische tradities van de
Universiteit van Amsterdam haalde ik het volgende: “Als we de
traditie willen normeren, wordt het een museale traditie, een ritueel
wat we slechts terugvinden op braderieën en evenementen. Dan is
Sinterklaas niet langer de springlevende dynamische oude man,die
bereid is zijn gedrag aan te passen aan een veranderende
maatschappij. Dan zal de brave man verkommeren in het museum van oude
gebruiken. Tradities en rituelen geven onze samenleving vorm. Zij
zijn de gezamenlijke basis voor onze veranderende identiteiten. Deze
identiteiten hebben we nodig om onze plaats in de wereld te bepalen
en te markeren”.

Tradities
komen en gaan

In
de dynamiek van tradities past ook de introductie van nieuwe
tradities, al dan niet van buitenlandse herkomst. De kerstboom werd
bijvoorbeeld pas in de negentiende eeuw een vast onderdeel van de
Nederlandse kerstviering, geïntroduceerd door migranten uit
Duitsland, waar de kerstboom al wat langer in zwang was. Een leuk
Nederlands voorbeeld zijn de gilden. Deze schuttersgilden kunnen soms
bogen op een lange geschiedenis, die wel terug kan gaan tot in de
zestiende eeuw. Maar niet alle gebruiken zijn oud. Het expressieve
vendelzwaaien werd bijvoorbeeld pas geïntroduceerd in de jaren
twintig van de vorige eeuw, omdat de toeschouwers het leuk vonden om
te zien. Pas in de jaren zestig en zeventig gingen de gildebroeders
zich meer en meer kleden in de nu zo bekende gildekostuums. De
speciaal vervaardigde gildekostuums verhoogden de herkenbaarheid en
versterkten de gezamenlijk gedeelde identiteit.

Je
kunt je in een traditie plaatsen maar je kunt er ook afstand van
nemen. In de jaren zestig en zeventig werd als voorbeeld afstand
genomen van heel wat tradities die bijvoorbeeld samenhingen met het
geloof: steeds minder mensen voelden nog de behoefte om voor en na
het eten te bidden en gingen ook steeds minder naar de kerk,
misschien alleen nog met kerstmis of ter gelegenheid van een
uitvaart. Maar ook tradities die niet met geloof samenhingen werden
verlaten. Trouwen werd vervangen door samenwonen en uitvaarten werden
steeds vaker `in stilte’ voltrokken. Heel veel ‘oude’ tradities
werden verlaten omdat ze meer en meer werden ervaren als knellende
banden uit het verleden, waar een nieuwe generatie zich van wenste te
bevrijden. Tradities komen en gaan in een steeds sneller wisselende
constellatie van mode en trends. Uit mijn jeugd ken ik bv. nog de
traditie van de Nieuwjaarswensen, waar wij als kinderen traditioneel
verplicht waren om bij oudere familieleden zoals ooms, tantes,
oudooms en oudtantes onze nieuwjaarswensen te gaan doen en dan, want
dat was ook traditie, uitkeken naar de guldens of rijksdaalders die
dat opleverde.

Zoals
al in het begin van deze column aangegeven zijn de functies van
tradities het in stand houden van een maatschappelijke stabiliteit en
nationale éénheid. We kunnen er niet omheen dat onze
bevolkingssamenstelling een totaal andere is dan die van pakweg de
jaren vijftig van de vorige eeuw. Als je dan spreekt over stabiliteit
en nationale eenheid, zal zich dat ook in de vorm van onze tradities
moeten vertalen. Niet willen erkennen dat tradities dynamisch zijn,
is conservatief en maakt dat tradities museaal worden, zoals ook de
oude gildefeesten laten zien, zij verkommeren in het museum van oude
gebruiken. Willen we het Sinterklaasfeest als een kinderfeest
behouden ook voor de toekomst, zal dit besef tot ons moeten
doordringen en is het vasthouden aan oude gewoontes en ideeën, laat
staan dit vastleggen in een wet zoals de PVV dit schijnt te willen,
het begin van het einde.

A.L.
Duscees