Bewust
leven

Afgelopen
campingseizoen heb ik weer vol verwondering gekeken naar de natuur om
mij heen zowel de flora als de fauna, die pracht van het leven in de
natuur kan alleen ervaren worden als je daar bewust naar kijkt . We
hebben allemaal bewustzijn, maar vaak lopen we onbewust rond zonder
de prachtige dingen om ons heen te zien. Alleen al de soms
wonderlijke insecten waarvan je je afvraagt hoe hersenen nog kleiner
dan een speldenknop hun doen en laten kunnen besturen en soms heel
ingewikkelde dingen laten doen, denk hierbij simpel aan een spin die
een prachtig web spint, maar ook de enorme variatie van al het leven.

Wat
verstaan we eigenlijk onder leven ? In de eerste plaats is er een
verschil tussen de biologische en filosofische beantwoording hiervan.
Mijn vraag is eerst gericht op de biologische kant. De
wetenschappelijke uitleg hiervan heb ik getracht in gewone taal op te
schrijven.

“Leven
is een open natuurkundig systeem van scheikunde dat door middel van
uitwisseling van energie en materie met de omgeving en door een
inwendige verandering of omzetting in staat is om zich in stand te
houden, te groeien, zich voort te planten en zich aan te passen aan
veranderingen in de omgeving, zowel op korte (biologische
stofwisseling en aanpassing in bouw en vorm van levende organismen)
als op lange termijn (evolutie).” Alles wat bovenstaande niet heeft
is dus kennelijk dood, althans in biologische zin. Soms lijkt iets
dood materiaal b.v. zaden, tot je het in de grond stopt dan blijkt
het weer volledig leven te bevatten in de zin van bovenstaande
uitleg. Voortplanting is de ketting van het leven, alhoewel elk
individueel onderdeel wat zich voortplant weer afsterft, zowel in de
flora als fauna waar wij als mens ook onderdeel van zijn. Dit geldt
voor zowel de allerkleinste levende organismen als de allergrootste,
waarbij virussen niet als levende organismen gezien worden omdat het
bovenstaande daarop niet in zijn geheel van toepassing is. Of dna
strengen die, zoals we nu weten, bepalen welk leven en hoe dit leven
er uit ziet, zelf ook als leven gezien worden of als een scheikundig
iets, is me niet duidelijk geworden. Ze planten zich niet voort in de
zin zoals wij voortplanting zien, maar delen zichzelf en zijn in elke
cel aanwezig. Naast deze biologische beantwoording, is er de
filosofische, waarbij men zich vooral richt op de gevolgen van
processen in ons brein of zelfs zaken welke daar boven uit zouden
gaan, zoals het begrip ziel (uit de Westerse) of qi (uit de Chinese
filosofie). Toen ik daar wat zaken op nasloeg bleek mij dat
wetenschappers en filosofen daar heel verschillend over denken en men
soms lijnrecht tegenover elkaar staat, wat aangeeft dat er vooralsnog
geen enkel sluitend bewijs is te vinden of de begrippen ziel of qi
ook echt werkelijkheid zijn. Bewustzijn daarentegen is wel een
werkelijkheid.

De vraag of de ziel of qi bestaat als een kracht die
onafhankelijk is van materie of dat ze er juist uit voortkomt of
sterker nog of materie uit die qi of zielkracht voortkomt, kan nog
geenszins beantwoord worden. Volgens sommigen is qi puur een metafoor
voor biologische processen die overeenkomen met het westerse concept
van de ziel, terwijl anderen ervan uitgaan dat deze kracht op
zichzelf staat en niets met die processen te maken heeft. Beweringen
dat mensen die controle over die qi krachten zouden hebben en ze in
staat zouden stellen om fysieke en biologische processen te
overstijgen worden in de wetenschappelijke wereld beschouwd als
pseudo-wetenschap. Niet verwonderlijk is dat de spirituele en
religieuze wereld leeft vanuit deze wel of niet bestaande begrippen,
en vaak als esoterische (kennis bij alleen ingewijden) krachten
worden gezien. Kortom er bestaat geen enkel wetenschappelijk bewijs
voor de begrippen qi of ziel tot nu toe.

Het
begrip bewustzijn is wel een bestaand gegeven, “bewustzijn is een
toestand van de geest die gekenmerkt is door een besef of beleving
van het eigen ik en de omgeving, weten wat je ziet, hoort of voelt en
daarover kunnen vertellen en weten wat er in je omgaat en daarover
kunnen vertellen.” Dit bewustzijn lijkt voorgehouden aan de mens,
we weten niet of dieren ook bewustzijn hebben, omdat we niet weten
wat er in hen omgaat, ze kunnen immers niet met ons praten. Wel zijn
hogere zoogdieren als mensapen en dolfijnen in staat gebleken
kenmerken van eigen gedrag in zogeheten spiegeltests te herkennen. De
vraag is echter of dit gedrag duidt op zelfbewustzijn zoals het bij
mensen voorkomt. Ook eksters blijken namelijk de proef te doorstaan.
Hetzelfde fenomeen binnen de wetenschappelijke wereld als bij ziel of
qi, doet zich ook bij bewustzijn voor, men staat soms lijnrecht
tegenover elkaar als het gaat om de verklaring van het begrip. In de
filosofie maakt dit onderwerp deel uit van het lichaam-geest
probleem, er staan globaal twee visies tegenover elkaar namelijk
dualisme en materialisme. Dualisme stelt dat lichaam en geest
(inclusief bewustzijn) twee aparte fenomenen zijn, terwijl
materialisme er van uitgaat dat geest en lichaam beide fysische
substanties zijn. We weten wel dat het bestaat, maar niet hoe het
ontstaat. Er valt dus nog genoeg te onderzoeken. Nadenkend over dit
bewustzijn, vroeg ik me af of dit nu een vloek of een zegen is, er
valt heel veel positiefs over te zeggen, maar ook negatiefs. Als
voorbeeld, afhankelijk van wat je levensovertuiging is, geloof je in
leven na de dood of juist niet. Geloof je er in dan zul je
waarschijnlijk ook geloven dat er een soort van vergelding volgt, een
beloning op je aardse leven of juist een straf daarop. Geloof je daar
niet in, is dood ook echt dood, dan ben je je ook bewust dat de meest
verschrikkelijke mensen die met ons leefden hier straffeloos mee weg
komen, wat eigenlijk onverdraaglijk is. In die zin kan bewustzijn ook
een vloek betekenen. Daarentegen kan genieten van dingen alleen als
je je dit bewust bent. Of we het nu zien als vloek of als zegen,
maakt niet uit, het bewustzijn hebben we nu eenmaal, het is alleen de
vraag hoe bewust gaan we met dit gegeven om, zien we de ongelooflijk
prachtige dingen in de natuur om ons heen en kunnen we ons daar nog
over verwonderen ? Zo ja, dan zullen we ons ook bewust zijn hoe
mensen puur uit hebzucht veel van die pracht kapot maken en leven
vernietigen. Dit bewustzijn wil ik met deze column uitdragen.

A.L.
Duscees