Out of the box-kijken/denken

Onlangs las ik het boek “Oogklep denken” van Ruben Mersch. Dit bracht me tot nadenken over hoe mijn en ons gedachtenpatroon werkt en hoe we daardoor beïnvloed worden. Het blijkt vaak zo te zijn dat “out of the box”-denken slechts voor een enkeling is weggelegd die daardoor meestal ook heel succesvol en/of beroemd is geworden. Voor de meesten van ons, mezelf incluis, is dit heel erg moeilijk omdat we vanuit ons oerbestaan geconditioneerd zijn om te overleven en om te overleven is snelheid cruciaal. Niet eerst nadenken en alle mogelijkheden de revue laten passeren bij een levensgevaarlijke dreiging, maar vanuit een onmiddelijke reactie je leven veilig proberen te stellen. Ons brein doet dat snel op basis van een minimum aan gegevens, waardoor het bij nadere beschouwing aan kwaliteit inboet. Als voorbeeld je zit in de jungle lekker op een grasspriet te kauwen en plotseling zie je iets bewegen in het hoge gras. Je kan dan kiezen om daar eerst over na te denken en vraagt je dan af is het waarschijnlijk dat dit door de wind komt of zou het ook een sabeltandtijger kunnen zijn. Geen erg briljant plan als je niet als middagmaal wil eindigen dan kan je het maar beter direct op een lopen zetten. De jaren van evolutie hebben niet direct tot een rationeel brein maar wel tot een efficiënt brein geleid. Sabeltandtijgers zijn inmiddels uitgestorven, maar wij zitten nog steeds met ditzelfde brein.

We staan er ons graag op voor, dat we voor we een oordeel vellen eerst goed hebben nagedacht over alle relevante feiten, maar meestal doen we dat niet, we verkiezen nog steeds snelheid boven correctheid. Meestal geloven we zonder na te denken het eerste wat in ons opkomt. Dit wetende is dat opgepakt door de pr en marketing mensen, of het nu is voor verkoop van goederen, politiek of religie, zij maken allemaal ge(mis)bruik van de zwaktes in ons denken en wij laten dit gebeuren, we denken niet na, we geloven. Zelfs de wetenschap, welke we toch zien als de ultieme methode om de juistheid van iets op een rationele wijze aan het licht te brengen is soms besmet met geloof. Geloven in en blijven vasthouden aan een theorie welke al decennia haar gelijk bewezen schijnt te hebben. Als voorbeeld noem ik de uitzending van “de Wereld leert door” van j.l. maandag, waarbij vragen die er zijn over de juistheid van de theorie over de aantrekkingskracht van massa, door de wetenschap met een nieuwe theorie geprobeerd wordt overeind te houden. Het ging hier over het geloof in donkere materie en donkere energie, iets wat niet gezien of gemeten kan worden laat staan wat het zou zijn, maar men gelooft het, anders zouden de theorieën van Newton en Einstein op losse schroeven komen te staan.

De hoogleraar welke in deze uitzending aan het woord kwam, is de enige die tot nu toe op dit gebied “out of the box” probeert te kijken. Hij is bezig met een geheel andere theorie welke neer komt op (vergeef me mijn weinige kennis) de invloed van het tijdsaspect binnen de materie van het heelal. Misschien allemaal erg moeilijk, maar waar het op neer komt is dat ik duidelijk wil maken dat het ontzettend moeilijk is om ook als gewone mensen, buiten onze normale denkwereld die we van nature maar ook door onze opvoeding en beïnvloeding hebben meegekregen, eens een kompleet andere weg in te slaan. Dit begint al met het idee dat iemand die slim en knap is automatisch meer gewicht krijgt ten aanzien van zijn uitspraken, dit wordt het halo effect genoemd omdat iemand met deze eigenschap een soort stralenkrans om zich heen krijgt die uitstralen naar al zijn andere eigenschappen. B.v. een knappe professor in de biologie die bij P&W zit wordt eerder gelooft over uitspraken ten aanzien van bv politieke issues dan een man van de straat welke wel ervaringsdeskundige is ten aanzien van datzelfde issue. Dat is de box waarin wij zitten en waaruit wij denken, sterker nog waarin we geloven. Nog zo’n voorbeeld, teksten geschreven of uitgesproken met moeilijke woorden stralen intelligentie en diepzinnigheid uit en we denken al snel dat zo’n tekst inhoudelijk sterk is. Al te vaak wordt dit ook gebruikt om ons schaamteloos totaal nutteloze rommel in de maag te splitsen, denk hierbij aan de reklameteksten uit de farmacie en cosmetica branche.

Mijn oproep, denk na in een andere richting dan we in eerste instantie geloven, “out of the box” van wat we ‘normaal’ vinden. Ons leven wordt er rijker door, zeker als je merkt dat dingen in je leven niet echt veranderen en alles altijd hetzelfde blijft.

A.L. Duscees